Sjef Houppermans et al. Scènes uit een huwelijk Psychoanalyse en Film

Psychoanalyse en cultuur 22,5 x 15 cm. 111 pag. € 13,50 ISBN 978 90 5170 665 9 NUR 740 2006

De nagenoeg gelijktijdige ‘geboorte’ van film als medium en de psychoanalyse als discipline heeft aanleiding gegeven om te veronderstellen dat ze als een twee-eiige tweeling zijn. Of zo zou ik willen suggereren met verwijzing naar een titel van de Zweedse regisseur Ingmar Bergman, de verwantschap tussen film en psychoanalyse laat zich karakteriseren als ‘scènes uit een huwelijk’. Freud etaleerde een afkeer van het medium, maar de term ‘scène’ is een van de zeldzame filmische begrippen die hij wél heeft gebruikt. Bovendien is de relatie tussen film en geschiedenis verlopen volgens golfbewegingen van dierbare omstrengelingen én van strubbelingen, van aantrekken en afstoten, gelijk een huwelijk. Veel psychoanalytici hebben hun scepsis ten aanzien van cinema nooit geheel laten varen. Ze wijzen daarbij op evidente verschillen tussen het medium en de analytische praktijk. Volgens de psychoanalyticus Alain de Mijolla drijft film bij voorkeur op het visualiseren van een vlot dramatisch verhaal. Een psychoanalytische sessie verloopt in de regel traag, met horten en stoten, en ontbeert visuele shockeffecten.[i] Ondanks deze verschillen is het gebruikelijker – juist vanwege hun simultane ontstaan – om een parallelle geschiedenis tussen film en psychoanalyse te veronderstellen.[ii] De vele vruchtbare kruisbestuivingen tussen medium en discipline zijn grofweg in twee categorieën op te splitsen. Ten eerste kan het psychoanalytische gedachtegoed tot pijler van de plot worden gemaakt. Vooral in de jaren veertig is een piek waarneembaar in ‘psychoanalytische films’, omdat in die periode een gepopulariseerde versie van Freud naar Hollywood werd ‘geëxporteerd’. Ten tweede is de psychoanalyse een belangrijke voedingsbodem gebleken voor nieuwe tendensen binnen de filmtheorie. Als hoogtijdagen voor de ‘psychoanalytische filmtheorie’ gelden de jaren zeventig. Beide categorieën verdienen een nadere toelichting. Bestel/Order